იმპერიული სახელმწიფო პოლიტიკა ბაპტისტური ეკლესიის მიმართ საქართველოში (1867-1917 წწ.)

0 104

საქართველო ძველთაგანვე მსოფლმხედველობრივ სისტემათა დიალოგისა და კულტურათა ურთიერთგაცნობის ეპიცენტრი იყო. რუსეთის იმპერიასთან ორსაუკუნოვანმა ურთიერთობამ ქვეყნის განვითარების ვექტორი დროებით სხვა მიმართულებით შეაბრუნა. დღეს კი დასავლეთისკენ კურსის მქონე საქართველოს მრავალეთნიკურობასა და მრავალკონფესიურობას დაერთო გლობალიზაციასთან და დემოკრატიზაციის პროცესთან დაკავშირებული რეალიები. თანამედროვე პოლიტიკურ გაგებაში სახელმწიფოს მრავალკონფესიურობის პირობებში დღის წესრიგში დადგა საქართველოში წარმოდგენილი რელიგიური ჯგუფებისთვის სამართლებრივი, კულტურული და სოციალური სტატუსის მინიჭება. სახელმწიფო პოლიტიკის და ობიექტური საზოგადოებრივი პოზიციის ჩამოყალიბება წარმოუდგენელია ამა თუ იმ ჯგუფის ისტორიის საფუძვლიანი მეცნიერული კვლევის გარეშე. კლიშეების და სტერეოტიპების გვერდზე გადადებითა და წმინდა მეცნიერული მიდგომით ამ საკითხის შესწავლა უდავოდ საინტერესოდ და საჭიროდ გვესახება.

გასულ 2011 წელს მიღებულმა კანონმა რელიგიური ორგანიზაციების რეგისტრაციის შესახებ საზოგადოების არაერთგვაროვანი რეაქცია გამოიწვია. მოცემული კანონით რეგისტრაციის უფლება მიიღეს ევროკავშირის მიერ აღიარებულმა კონფესიებმა, რომელთა შორის ბაპტიზმიც არის. ამ კონფესიის სახელმწიფოსთან ურთიერთობის რეტროსპექტივას ეძღვნება ჩვენი სტატიაც.

ბაპტიზმი საქართველოში წარმოიშვა XIX საუკუნის 60-იან წლებში. კავკასიაში სექტანტობისთვის გადმოსახლებულ მალაკანთა წრეში. კავკასია, კერძოდ, თბილისი ითვლება რუსეთის მასშტაბით ბაპტიზმის აღმოცენების კერად, რადგან სწორედ აქ ჩაისახა იგი არა მისიონერთა ქადაგების შედეგად, არამედ ადგილობრივი მოსახლეობის წრეში. თბილისში, მტკვარში 1867 წლის აგვისტოში მონათლულმა პირველმა ბაპტისტმა ვორონინმა უკვე 1869 წელს თანმოაზრეებთან ერთად ცალკე ბაპტისტური საკრებულო ჩამოაყალიბა.

გამოიკვეთა მათი დამოკიდებულება მთავრობის მიმართ: “ჩვენ გვწამს, რომ მთავრობა ღვთისგანაა დაწესებული კეთილთა დასაცავად და ბოროტთა დასასჯელად. ჩვენ ვალდებულად ვთვლით თავს უპირობოდ დავემორჩილოთ მათ კანონებს, თუ ისინი არ ზღუდავენ ჩვენი ქრისტიანული რწმენის ვალდებულებების თავისუფალ აღსრულებას” (ბონჩ-ბრუევიჩი, 1902:5).

საქართველოს ბაპტისტები ომთან დამოკიდებულების საკითხში არ იყვნენ პაციფისტები, განსხვავებით მათი წინამორბედი მალაკნებისა: ჩვენ გვწამს, რომ მთავრობას… აქვს უფლება და ვალდებულია ღვთის კანონის მიხედვით სიკვდილით დასაჯოს და ქვეშევრდომების დასაცავად გამოიყენოს მახვილი სახელმწიფოს მტრების წინააღმდეგ, ამრიგად ჩვენც ვთვლით თავს ვალდებულად ვიყოთ სამხედრო სამსახურში, როდესაც ამას სახელმწიფო მოითხოვს”. მათ პოზიციას ამტკიცებს მათი მონაწილეობა 1877-1878 წწ. რუსეთ-თურქეთის, 1904 წლის რუსეთ-იაპონიის და I მსოფლიო ომებში (ექბ-ს ისტორია სსრკ-ში, 1989:77, პავლოვი, 1911:16).

არაერთგვაროვანი და ცვალებადი იყო სახელმწიფოს დამოკიდებულება ახლად წარმოქმნილი მიმდინარეობის მიმართ. პირობითად შეიძლება გამოვყოთ ოთხი პერიოდი: შედარებითი თავისუფლება – 1867-1880-იანი წლები; რეაქციის ხანა – 1880-იანი – 1905 წ.წ; კანონების ლიბერალიზაცია – 1905-1912 წწ. და კვლავ რეაქცია – 1912-1917. ზოგადად, რელიგიურ ურთიერთობებს საქართველოში აწესრიგებდა რუსეთის იმპერიის კანონი, რომლის მიხედვით, იმპერატორი გამოდიოდა “გაბატონებული” მართლმადიდებლური ეკლესიის ანუ სახელმწიფო რელიგიის დამცველად და აცხადებდა შემწყნარებლობას სხვა რელიგიების მიმართ (კრასნოჟენი, 1900:151).

მართლმადიდებლების გარდა ყველა დანარჩენი კონფესია იყოფოდა 2 ჯგუფად: “შეწყნარებული” (კათოლიკობა, ისლამი, ლუთერანობა, იუდაიზმი და მისთ.) და “შეუწყნარებელი” (მალაკნები, ძველი წესის მართლმადიდებლები, შტუნდისტები და ა.შ.) (ნიკიტინი, 2001: http://nik-o-religii.narod.ru/gl3.htm).

1879 წლის 27 მარტს, იმპერიაში ბაპტისტური თემების გამრავლების გამო, სახელმწიფო საბჭომ გამოსცა ე.წ. “მაკოვის” კანონი ბაპტისტებისთვის აღმსარებლობის თავისუფლების მინიჭების შესახებ (ბონჩ-ბრუევიჩი, 1902:68-69).

აღნიშნული კანონი არეგულირებდა ურთიერთობას ხელისუფლებასთან და სახელმწიფოს მხრიდან გარკვეული დოზით დაცვის გარანტიებს იძლეოდა. ამ კანონის თანახმად, თბილისში, გუბერნატორის მიერ, 1880 წელს დამტკიცდნენ ბაპტისტური ეკლესიის მიერ არჩეული პრესვიტერები: ვასილი პავლოვი და ნიკიტა ვორონინი. რწმენის თავისუფალი აღსარების უფლება თბილისის ბაპტისტებმა შეინარჩუნეს 1880-იან წლებამდე (პავლოვი, 1911:17; ექბ-ს ისტორია სსრკ-ში, 1989:89).

მანამდე ადგილობრივ ხელისუფლებას არ ჰქონდა ზუსტი წარმოდგენა იმის შესახებ, თუ ვინ იყვნენ ისინი და ხშირად ვერ ანსხვავებდნენ ან შეგნებულად აიგივებდნენ მათ ამ დროისათვის რუსეთის სამხრეთ რეგიონებში ძალზედ გავრცელებული და ამავე დროს სასტიკად დევნილი შტუნდისტების მოძრაობისგან (სცსა, ფ. 17, ან. 1, ს. 102, გვ. 2-3).

ბაპტისტების შევიწროება და დევნა რუსეთში იწყება ალექსანდრე III-ის ტახტზე ასვლის შემდეგ (1881 წელს) – როდესაც გაძლიერდა წმინდა სინოდის ობერ-პროკურორის პობედონოსცევის გავლენა მეფის კარზე. პობედოსნოსცევმა მიზნად დაისახა სექტანტების საქმიანობის შესწავლა და მისი ალაგმვა. მისი ორგანიზაბით პერიოდულად ტარდებოდა ანტირასკოლნიკური მისიონერების ყრილობები, რომლებზეც წყდებოდა სექტანტების ბედი (ექბ-ს ისტორია სსრკ-ში, 1989:106-108).

უშუალოდ საქართველოში ბაპტისტების დევნა დაიწყო 1882 წელს ეგზარქოსი პავლეს აღსაყდრების შემდეგ. 1884 წელს მისი ბრძანებით შეგროვდა ცნობები საქართველოში მოღვაწე ყველა სექტის შესახებ. შემაჯამებელ ოქმში მითითებული იყო, რომ ბაპტისტები ცხოვრობდნენ თბილისში, გორსა და ბორჩალოს მაზრაში. მისი ბრძანებით ეკლესიებს ჩამოერთვათ ბაპტისტ მქადაგებლებზე გუბერნატორის მიერ გაცემული მოწმობები და საეკლესიო ბეჭდები. 1885 წელს თბილისის გუბერნატორისადმი მიწერილი ანგარიშში ეგზარქოსი წერდა: “ბაპტიზმი, იგივე შტუნდიზმი, კიბო თუ არა, საშიში კეთრია რუსული ეკლესიის და რუსი ხალხის სხეულზე… ჩვენი ინტელიგენცია ახლომხედველია, დაკარგა რა რუსული აზრი და გრძნობა, ხედავს შტუნდიზმში მოძრაობას, რომელსაც სიცოცხლე შემოაქვს ქვეყანაში და გახრწნილი, ლოთი ხალხის ზნეობრივი გამოსწორებით ხარობს.” ეგზარქოსის თქმით – “თბილისის ბაპტისტები აქტიურ პროპაგანდას ეწევიან მართლმადიდებლებში, ჯარისკაცებში, განსაკუთრებით განათლებულთა შორის”. განსაკუთრებით “საშიშ” ბაპტისტთა სიაში მოხვდნენ: ვორონინი, პავლოვი და ლუთერანი ამირხანიანცი. რეკომენდირებული იყო მათი მხარიდან გაძევება (პავლოვი, 1911:20).

საინტერესოა ეგზარქოსის მიერ საქართველოში სექტანტური პროპაგანდის შედეგების ზოგადი შეფასება: ”პროტესტანტული პროპაგანდა რუსეთში შესაძლოა, ვერ მიაღწევს თავის მიზანს; მაგრამ ამას ვერ ვიტყვით საქართველოზე: საქართველოს დღევანდელი განსაკუთრებული მდგომარეობის, სამღვდელოების მოუმზადებლობის და ინტელიგენციის რელიგიური ინდეფერენტულობის გათვალისწინებით, ეს პროპაგანდა ძალზედ საშიშია. წერა-კითხვა ხალხში ვრცელდება. ხალხი სულიერ საკვებს ეძებს და ვერ პოულობს რა მას თავისიანებთან, იღებს პროტესტანტების მიწოდებულს. მაგრამ ეს საკვები, როგორც რელიგიურად, ისე პოლიტიკურადაც, მომავალში მწარე ნაყოფს მოიტანს” (სცსა, ფ. 17, ან. 1, ს. 3366, გვ. 27).

ეგზარქოსის მოსაზრებები არ დარჩენილა უყურადღებოდ: 1887 წლიდან დაიწყო ბაპტისტების დაპატიმრება. მთავრობა მიმართავდა რეპრესიების მრავალფეროვან ფორმებს: პოლიციურ ფარულ და ღია თვალთვალს, დაპატიმრებებს, უფლებების სრულ ან ნაწილობრივ ჩამორთმევას, ქონების კონფისკაციას, გადასახლებას და სხვ. სექტანტობის მხილების შემთხვევაში ხდებოდა დაპატიმრება ან გასახლება, უმეტეს შემთხვევაში სასამართლოს გვერდის ავლით. ასე მაგალითად: პირველად ყველაზე აქტიური ორი ლიდერი – ვორონინი და პავლოვი გადაასახლეს ოთხი წლით ორენბურგის სტეპებში. 1891 წელს დაბრუნებული პავლოვი იმ წელსვე ისევ გადაასახლეს ოთხი წლით, იმის გამო, რომ არ თქვა უარი ბაპტიზმის ღიად ქადაგებაზე. 1890-იან წლებში გასახლებები შეეხო დანარჩენ ბაპტისტ ლიდერებსაც (სცსა, ფ. 17, ა. 1, ს. 3366, გვ. 19-21).

ბაპტისტების იმდროინდელი ჩანაწერებიდან შესაძლებელი ხდება ზოგადი სურათის შექმნა რეპრესიების ფორმებსა და დეტალებზე: გადასახლებამისჯილები, ჩვეულებრივ, ეტაპით იგზავნებოდნენ სხვა პატიმრებთან ერთად. რუსეთის ჩრდილოეთი და აღმოსავლეთი გუბერნიებიდან ასახლებდნენ კავკასიაში. ხოლო კავკასიაში კანონის დამრღვევთ – ციმბირში ან რუსეთის აღმოსავლეთ გუბერნიებში. განსაკუთრებით მძიმე სასჯელის მქონე პატიმრებს (სწორედ ასეთად ითვლებოდნენ ბაპტისტები და სხვა სექტანტები) ფეხზე ბორკილებს ადებდნენ, დამცირების მიზნით თავის ნახევარს უპარსავდნენ და გადასახლების ადგილამდე ხშირად ფეხით ატარებდნენ (ბონჩ-ბრუევიჩი, 1908:43).

გადასახლების ადგილებიდან ყველაზე ხშირად ასახლებდნენ ორენბურგის სტეპებში, ციმბირში, აზერბაიჯანის ყრუ სოფელ – გირუსებში (ყარაბაღში); ელისავეტპოლში (დღევანდელი განჯა); პიროვნებას არ ჰქონდა სოფლის დატოვების უფლება განსაკუთრებული ნებართვის გარეშე; არ ჰქონდა შეკრების და სხვა სექტანტებთან საუბრის უფლება.

გადასახლებული ლიდერების მიმოწერაზე მკაცრი საპოლიციო კონტროლი იყო დაწესებული. ყველა წერილი იხსნებოდა და იკითხებოდა, სასულიერო შინაარსის ტექსტის აღმოჩენის შემთხვევაში წერილი ადრესატამდე არ მიდიოდა. წერილების მეშვეობით პოლიცია იგებდა სხვა სექტანტების სახელებსა და გვარებს, რაც ხდებოდა ახალი დაპატიმრების სერიის მიზეზი, ამის გამოც მორწმუნეები ათას ხერხს მიმართავდნენ: კონსპირაციის საილუსტრაციოდ გამოდგება არქივში დაცული ერთი წერილი, რომელშიც მორწმუნე წერილის დასაწყისსა და ბოლოში უწყინარ თემებზე წერდა – მებაღეობასა და კარაქის დამზადების ტექნოლოგიებზე, ტექსტის შუაგულს კი “სექტანტურ” ამბებს უთმობდა (სცსა, ფ. 17, ან. 1, ს. 3366, გვ. 9).

“წერილი მოკლედ მომწერეთ და მხოლოდ “ხორციელზე” მელაპარაკეთ, სულიერზე წერა აკრძალულია” – ატყობინებდა გირუსებში ერთ-ერთი გადასახლებული თავის მეგობრებს (ბონჩ-ბრუევიჩი, 1902:46).

მთავარმმართებელი გუბერნატორს სინანულით წერდა, რომ სექტანტური კორესპონდენცია მთლიანად არ ხდება ადმინისტრაციის ხელში; ყველაზე მნიშვნელოვან წერილებს სექტანტები სანდო პირების მეშვეობით აგზავნიან, უმნიშვნელოს კი უბრალო ფოსტით (სცსა, ფ. 17, ან. 1, ს. 3366, გვ. 53).

რუსეთის მართლმადიდებლურ ეკლესიას, სახელმწიფოებრივი სტატუსის გამო, შეთავსებული ჰქონდა ადმინისტრაციული ფუნქციები. მაგალითად, ეკლესიის პრეროგატივა იყო ახალშობილების და გარდაცვლილთა რეგისტრაცია, ქორწინებების კანონიერების სტატუსის მინიჭება და სხვ. ბუნებრივია ხელისუფლება არ აღიარებდა ბაპტისტური წესით ქორწინებას და შესაბამისად ასეთ ქორწინებაში დაბადებული შვილების კანონიერებას (პავლოვი, 1911:19).

ბაპტისტების ოჯახებში დაბადებულ-გარდაცვლილები არ გადიოდნენ რეგისტრაციას მართლმადიდებლური წესით. რელიგიური პრინციპით იყო მოწყობილი სასაფლაოებიც. არსებობდა მართლმადიდებლური, ებრაული, კათოლიკური, მუსლიმთა სასაფლაოები. სექტანტებისთვის სპეციალური სასაფლაოები კი – არა. ბაპტიზმში მხილებულთა ოჯახს არ ჰქონდა საერთო სასაფლაოზე მიცვალებულის დაკრძალვის უფლება. ამიტომ უწევდათ მიცვალებულის დიდხანს გაჩერება. იყო ფაქტები, როდესაც დისიდენტები თავიანთ მიცვალებულებს წვავდნენ(!) საკუთარ ეზოებსა თუ ბოსტნებში. ბრბო თავს ესხმოდა სექტანტის დამკრძალავ პროცესიას და შეურაცხყოფდა მიცვალებულს, ამიტომ ხშირად სექტანტები ფარულად, ღამით ატარებდნენ დაკრძალვის ცერემონიალს. საერთო სასაფლაოზე პავლოვს არ დააკრძალვინეს მისი 12 წლის დაღუპული ქალიშვილი და იგი ტრიალ მინდორში განისვენებს (ბონჩ-ბრუევიჩი, 1907:14).

სახალხო სასწავლებლებში მყოფ ბაპტისტების შვილებს, რომლებიც არ მონაწილეობდნენ მართლმადიდებლურ რიტუალებში, რიცხავდნენ სკოლებიდან (ექბ-ს ისტორია, 1989:116).

რეაქციის წლებში ბაპტისტებს არ ჰქონდათ შეკრების, არათუ საკუთარი შენობის ქონის უფლება. ამიტომ საქართველოში, არსებობის 150 წლიანი ისტორიის მიუხედავად, ბაპტიტური საეკლესიო არქიტექტურა ფაქტიურად არ არსებობს.

1900-იანი წლებიდან, რუსეთში რევოლუციურ განწყობის ზრდასთან ერთად, იწყება რელიგიურ საკითხებში დათბობის პერიოდი, რომელიც დაგვირგვინდა 1905 წლის 17 აპრილს. გამოიცა ბრძანებულება “რელიგიური შემწყნარებლობის საწყისების განმტკიცების” შესახებ. ბაპტისტებს მიანიჭეს თავისუფლად შეკრების, ქონების, საეკლესიო შენობების აგებისა თუ შეძენის, სასწავლებლების, სკოლების მონასტრების დაარსების და რეგისტრაციის უფლება (გოლოვაშენკო, 1998:280).

დაიწყო გადასახლებულთა ამნისტირების პროცესი. არალეგალური მდგომარეობიდან შეკრებები გადავიდა ლეგალურზე და დაიწყო ბაპტისტური საკრებულეობის რეგისტრაციის პროცესი. ეკლესიის აღიარებისათვის არსებობდა გარკვეული პირობები: პრესვიტერი ან პასტორი უნდა დამტკიცებულიყო გუბერნიის ხელისუფალთა მიერ, 50 წევრის მიერ ხელმოწერილი განცხადების საფუძველზე. საკრებულოს მიერ შეძენილი შენობის საფასური არ უნდა ყოფილიყო ხუთი ათას მანეთზე მეტი. პრესვიტერები ვალდებულებას იღებდნენ ეწარმოებინათ შობადობის, ქორწინებისა და გარდაცვალების შესახებ ჩანაწერები (ექბ-ს ისტორია, 1989:134).

თავიდან, ბაპტისტები დიდი იმედებით შეხვდნენ მანიფესტის გამოქვეყნებას, თუმცა მალევე აზრები გაიყო ეკლესიების რეგისტრაციასთან დაკავშირებით: თემების ნაწილი მასში ხედავდა საკრებულოს შიდა საქმეებში ხელისუფლების ჩარევის სურვილს და არ ჩქარობდა რეგისტრაციას, რის გამოც ხელისუფლება არ აძლევდა მათ ლეგალურ სტატუსს და შეკრებების საშუალებას. თბილისის საკრებულოს ლიდერებმა აირჩიეს ხელისუფლებასთან მორიგების გზა. 1906 წლის 17 ოქტომბრის მანიფესტის საფუძველზე დარეგისტრირებულ საკრებულოებს შორის ნახსენებია თბილისის ბაპტისტთა თემი (მისამართი: რეუტოვის ქ. #20) (სცსა, ფ. 17, ან. 1, ს. 1701, გვ. 5). სირთულეების მიუხედავად, ეს იყო პერიოდი, როცა ბაპტისტებმა იგრძნეს შვება და შეძლეს წელში გამართვა. ამ დროს რუსეთის იმპერიის მასშტაბით ჩამოყალიბდა ბაპტისტური ეკლესიების კავშირი. გაიშალა ფართო საგამომცემლო საქმიანობა. ამ დროს დაარსდა ბაპტისტების ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი პერიოდული გამოცემა – ჟურნალი “ბაპტისტი” (1907-1929 წწ.).

1912-1917 წლებში რეაქციის ხანა ისევ დაბრუნდა. ცარიზმმა რევოლუციის მონაპოვარს რწმენის საკითხებშიც შეუტია: 1910 წლის 4 ოქტომბერს გავრცელდა ცირკულარი 1905 და 1906 წლების დადგენილებების შეზღუდვის შესახებ. ამ ცირკულარის საფუძველზე ადგილობრივად დაიწყო ბაპტისტური ეკლესიების დახურვა და რეგისტრაციის გაუქმება. განსაკუთრებით რეაქციული იყო 1913 წელი. ბევრმა მორწმუნემ რეპრესიებს ემიგრაცია არჩია.

პირველი მსოფლიო ომის წლებში ბაპტისტური კავშირებისა და ეკლესიების მუშაობა პარალიზებული იყო. საგანგებო მდგომარეობის გამო შეკრებები იკრძალებოდა. უნდობლობის ხარისხი მაღალი იყო ბაპტისტების, როგორც უცხო აღმსარებლობის და გერმანიასთან კავშირის მქონე ეკლესიის მიმართ (სცსა, ფ. 17, ან. 1, ს. 8701, გვ. 2). ისევ დაიწყო დაპატიმრებები და გადასახლებები.

ცხადია, რელიგიური თავისუფლების და ეკლესიის სახელმწიფოსგან დამოუკიდებლობის პრინციპებზე დაფუძნებული ევანგელურ-ბაპტისტური მსოფლმხედველობა, თავისი არსით უპირისპირდებოდა ტოტალიტარულ, ბიუროკრატიულ სახელმწიფო მანქანას – რუსეთის იმპერიას. მთავრობას ერჩივნა ჰქონოდა რელიგიის უნიფიცირებული, ჩვეული ფორმა – ამ შემთხვევაში მართლმადიდებლური ეკლესიის სახით. პოლიციურ მეთოდებს შეჩვეულმა ცარიზმმა თავის თავში ვერ მოძებნა სათანადო რესურსი საიმისოდ, რომ შეემუშავებინა მოქნილი პოლიტიკა არამართლმადიდებელ მორწმუნეთა მიმართ და რეპრესიების გზა აირჩია. ამ პოლიტიკამ სასურველი შედეგი არ გამოიღო. თავის მხრივ მართლმადიდებლური ეკლესია თავის “ანტისექტანტურ” პოლიტიკაში ერთის მხრივ, ებრძოდა “ერესს”, რაც ბუნებრივად დამახასიათებელია ორთოდოქსული ტრადიციის დამცველი ეკლესიისთვის, მეორეს მხრივ – ეკლესია “სახელმწიფო” ფუნქციას ასრულებდა – ხალხში ტრადიციული იდეოლოგიური ფორმებისადმი ლოიალურობის დაცვით. ჩვენი აზრით, სწორედ ცარიზმის, და არა საბჭოთა ეპოქაში მოხდა საქართველოში ბაპტიზმის ჩამოყალიბება მართლმადიდებლობისადმი მტრულად განწყობილ, მარგინალურ და დისიდენტურ მოძრაობად. საბჭოთა პერიოდის დამსახურება კი იმაში მდგომარეობს, რომ მისმა თანმიმდევრულმა ანტირელიგიურმა პოლიტიკამ ცარიზმის დროს ხელისუფლების და ეკლესიის ბაპტიზმთან ურთიერთობების დამახინჯებული ფორმები და სტერეოტიპები ჩვენამდე მოიტანა.

ტატიანა კოპალეიშვილი

(ლიტერატურა)

საქართველოს ცენტრალური საისტორიო არქივი, ფონდი 17, ანაწერი 1, საქმეები 102, 1701, 3366, 8701.
Бончъ-Бруевич В.Д.,Преследование Баптистов Евангелической секты, Лондон, 1902.
Бончъ-Бруевича В.Д., Материалы к истории и изучению Русского сектантства и раскола, С-Петербург, 1907.
История Евангельских-Христиан Баптистов в СССР, Москва, 1989.
История евангельско-баптистского движения в Украине, Материалы документы, составитель, редактор С.И. Головащенко, «Богомыслие», Одесса, 1998.
Красножен М., Иноверцы на Руси, Юрьев, 1900.
Никитин В.Н., Обухов В.Л., Вероучения Религий Мира, СПб., 2001.
Павлов В. Г., Правда о Баптистах, Очерк истории, церковного устройства и принципов баптистских общин, «Баптист» №43-47, 1911,http://cultus.org.ru/istochniki/baptism/pavlov.7z

ჩატვირთვა...